“Türk Atasözleri Sözlüğü”nde Dil ve Söz Kategorisine Ait Atasözleri

Kayasandık, AHMET

doi:10.5281/zenodo.22992785

“Türk Atasözleri Sözlüğü”nde Dil ve Söz Kategorisine Ait Atasözleri

Kayasandık A.

Elektronik Dil ve Eğitim Dergisi (EJLE), sa.7, ss.1-15, 2026 (Hakemli Dergi)

Yayın Türü: Makale / Tam Makale
Basım Tarihi: 2026
Doi Numarası: 10.5281/zenodo.22992785
Dergi Adı: Elektronik Dil ve Eğitim Dergisi (EJLE)
Derginin Tarandığı İndeksler: Index Copernicus, Asos İndeks, Other Indexes
Sayfa Sayıları: ss.1-15
Abdullah Gül Üniversitesi Adresli: Evet

Atasözleri, ulusların uzun süreli gözlem, deneyim ve bilgeliklerinin damıtılmış anlatımlarıdır. Bunlar sadece pratik hayat deneyimini değil, aynı zamanda o toplumun değerlerini, ahlak anlayışını, dünya görüşünü, inanç sistemini ve kültürel kimliğini de gösterir. Bu çalışma, içinde dil, söz, laf, söyle-, konuş-, de-, dinle-/işit- ve anla- gibi dil ve söz kategorisine ait kavramların bulunduğu atasözlerini “Türk Atasözleri Sözlüğü”nden tespit etmek amacıyla yapılmıştır. Araştırmanın kapsamı Aksu, Akalın ve Toparlı tarafından hazırlanan Türk Atasözleri Sözlüğü ile sınırlıdır. Nitel yöntemlerden içerik analizi metodu seçilmiştir. Bahsi geçen eserin dizininden dil ve söz kategorisindeki kavramların geçtiği atasözlerinin sıra numaraları tespit edildikten sonra sözlük bölümünden bu atasözleri ayıklanmış ve ilgili kategorilere ayrılmıştır. Bunların sayısal dağılımları tabloda gösterildikten sonra değerlendirmeler yapılmıştır. İncelenen eserdeki toplam 5.970 atasözünden 300’ü dil ve söz kategorisine ait kavramların bulunduğu atasözleridir. Bunlar toplam atasözlerinin %5,025’ini oluşturmaktadır. Bulgulara göre, “söz” kavramı 102 atasözünde (%34) en sık geçen kelimedir. “Söyle-” gövdeli atasözleri 80 adet (%26,7) ile ikinci, “dil” kavramı 53 adet (%17,7) ile üçüncü sıradadır. Nitel analize göre “tatlı dil” anlayışının merkezî önemde bulunduğu, Türk kültüründe nezaket, doğruluk, ölçülü konuşma, empati ve dinlemenin temel değerlerden olduğu anlaşılmaktadır. Doğruluk, dürüstlük, ölçülülük, empati kurma, dinleme, bin düşünüp bir söyleme vurgusuyla sözün gücü ve etkisine dikkat çekilmektedir. Araştırma sonuçlarına göre, Türk atasözleri günümüzün iletişim sorunlarına çözüm üretebilecek niteliktedir, evrensel ilkeler içermektedir. Bu değerli miras, sağlıklı iletişimin tesisinde kılavuz olarak kullanılabilir.

Proverbs are distilled expressions of nations’ long-term observations, experiences, and collective wisdom. They reflect not only practical life experience but also values, moral understanding, worldview, belief systems, and cultural identity of a given society. This study aims to identify the proverbs containing words and concepts related to language and speech, including dil, söz, laf, söyle-, konuş-, de-, dinle-/işit-, and anla-, in the Dictionary of Turkish Proverbs. The scope of this study is limited to the Dictionary of Turkish Proverbs compiled by Aksu, Akalın and Toparlı. Content analysis was selected as the qualitative method. Following the identification of the sequence numbers of proverbs containing concepts in the language and speech categories from index of the aforementioned work, the relevant proverbs were extracted from the dictionary section and classified into corresponding categories. After presenting their numerical distribution in tabular form, the authors conducted evaluative analyses. Of the total 5,970 proverbs examined in the study, 300 contain concepts belonging to the language and speech categories, constituting 5.025% of all proverbs. According to the findings, “word/speech” is the most frequently occurring term, appearing in 102 (34%) proverbs. Proverbs derived from the root “to say” rank second with 80 instances (26.7%), while the concept of “language” ranks third with 53 instances (17.7%). According to the qualitative analysis, the notion of “gentle speech” occupies a central position in Turkish culture, and its core values include courtesy, truthfulness, measured speech, empathy, and attentive listening. The power and impact of words are underscored through an emphasis on honesty, integrity, moderation, empathy, active listening, and the principle of deliberating at length before speaking. According to the research findings, Turkish proverbs are capable of offering solutions to contemporary communication problems and embody universal principles. This valuable cultural heritage can serve as a guiding framework for cultivating healthy and effective communication.