Latin Harfli Tarihî Metinlerin Yapay Zekâ Araçlarıyla Günümüz Türkçesine Aktarılması

Kayasandık, AHMET

doi:10.29228/kesit.94462

Latin Harfli Tarihî Metinlerin Yapay Zekâ Araçlarıyla Günümüz Türkçesine Aktarılması

Kayasandık A.

Kesit Akademi, sa.47, ss.85-104, 2026 (Hakemli Dergi)

Yayın Türü: Makale / Tam Makale
Basım Tarihi: 2026
Doi Numarası: 10.29228/kesit.94462
Dergi Adı: Kesit Akademi
Derginin Tarandığı İndeksler: MLA - Modern Language Association Database, Index Copernicus, Sobiad Atıf Dizini, Other Indexes
Sayfa Sayıları: ss.85-104
Abdullah Gül Üniversitesi Adresli: Evet

Bu çalışma, Latin harfleriyle yazılmış tarihî Türkçe metinlerin günümüz Türkçesine aktarılmasında yapay zekâ (YZ) araçlarının ne oranda başarılı olduğunu, örnek metinle sınayarak bunların güçlü ve olumsuz yönlerini tespit etmek amacıyla yapılmıştır. Nitel yöntemin kullanıldığı çalışmanın önemli sınırlılığı bulguların ve değerlendirmenin çalışma tarihi için geçerli olmasıdır. Açık erişimli Türkçe bü- yük dil modellerinin -şimdilik- olmaması da diğer bir kısıttır. Çalışmada çok bilinen YZ araçlarının güçlü yönleri ve olumsuzlukları da bir tabloda özetlenmiştir. Araştırmada örnek olarak Eski Anadolu Türkçesiyle yazılmış Âdâb-ı Makâl (Konuşma Adabı) adlı eserden seçilen 220 kelimelik kısa bir metin kullanılmıştır. Onar gün arayla aynı uygun istem girilerek çok bilinen YZ araçlarından bu metnin gü- nümüz Türkçesine aktarılması istenmiştir. Elde edilen çıktılar; yapı, kelime tercihi, söz dizimi, dinî ter- minoloji, anlam sadakati ile ekleme ve eksiltme ölçütleri bakımından karşılaştırılmıştır. Bulgular iki bağımsız alan uzmanının değerlendirmeleriyle de desteklenmiştir. Buna göre YZ araçları Latin harfli tarihî metinleri aktarmada kabul edilebilir çıktılar üretebilmektedir. Fakat dil yapısı, söz varlığı ve ya- zım özellikleri nedeniyle bağlamın ve doğruluğun korunmasında bazı zorluklarla karşılaşıldığını or- taya koymaktadır. Değerlendirme sonuçlarına göre Claude, uzun metin analizindeki başarısı, akade- mik güvenilirliği ve bağlamı koruma kapasitesiyle bu iş için de kullanılabilecek en uygun araç olarak öne çıkmaktadır. Perplexity ise modern okuyucuya yönelik daha serbest aktarımlar yapmaktadır. Üçüncü bir seçenek olarak da ChatGPT tercih edilebilir. Tarihî metinler için özel veri setleriyle de eği- tilecek Türkçe büyük dil modelleri, açık erişime sunulduğunda bağlamın ve anlamın korunduğu akta- rımları yaptırmak mümkün olabilecektir.

This study aims to evaluate the extent to which artificial intelligence (AI) tools are capable of translating historical Turkish texts written in the Latin alphabet into Modern Turkish by testing their performance on a sample text and identifying their strengths and limitations. This study employs a qualitative methodology, and its findings and evaluations are valid only as of the research date. The current lack of large openly accessible Turkish language models constitutes an additional constraint. The study also presents a comparative overview of the strengths and weaknesses of widely used AI tools in a summary table. The sample text used in the research is a 220-word excerpt selected from Âdâb-ı Makâl (Etiquette of Speech), a work written in Old Anatolian Turkish. The text was submitted to a well-known AI tool every ten days using the same prompt, with the request to translate it into modern Turkish. The following criteria were used to analyze the resulting outputs: structural integrity, lexical preferences, syntax, religious terminology, semantic fidelity, and instances of addition or omis- sion. The findings were further corroborated by two independent domain experts’ assessments. The results indicate that AI tools can produce acceptable outputs when translating historical Latin texts. However, they encounter certain difficulties in preserving contextual accuracy and semantic precision due to archaic linguistic structures, specialized vocabulary, and orthographic features. According to the evaluation results, Claude emerges as the most suitable tool for this purpose, distinguished by its performance in long-text analysis, academic reliability, and capacity for contextual preservation. How- ever, perplexity tends to produce more freely adapted translations oriented toward the modern reader. ChatGPT may be considered a viable third alternative. Once Turkish large language models—trained on specialized datasets tailored to historical texts—are made openly accessible, translations are ex- pected to maintain consistent contextual and semantic fidelity.