Kültürel mirasın korunmasında tarihi kentsel peyzaj odaklı alan yönetim planı yaklaşımı
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Şehir Ve Bölge Planlama Anabilim Dalı, Türkiye
Tez Danışmanı: Prof. Dr. Aykut Karaman
Tezin Onay Tarihi: 2019
Tezin Dili: Türkçe
Özet:
Tarihi Kentsel Peyzaj (Historic Urban Landscape), kültürel mirasın korunmasında uluslararası iş birliğini sağlamayı amaçlayarak kurulan UNESCO tarafından, tarihi kentsel alanların bütünleşik olarak korunması amacı ile geliştirilen kavramdır. 2005 yılından itibaren, Dünya Miras Listesi kayıtlı ve kaydedilecek alanların korunmasında eşgüdümü ve katılımı sağlamak amacı ile hazırlanması gerekli olan alan yönetim planları da bütünleşik korumanın yönetim aracı olarak tanımlanabilmektedir. Tez kapsamında; kültürel mirasın korunması amacı ile tavsiye edilen Tarihi Kentsel Peyzaj kavramının, alan yönetim planlarının hazırlanmasında koruma yaklaşımı ve stratejisi belirlenirken kullanılmasına dair olasılıklar irdelenmiş ve Tarihi Kentsel Peyzaj odaklı, kültürel mirasın korunmasında uygulanan alan yönetim planlarının hazırlık, uygulama ve izleme safhalarında kullanılabilecek yenilikçi ve bütünleşik yaklaşım önerisi geliştirilmiştir. Anahtar kelimeler: Bütünleşik Kentsel Peyzaj Yönetim Planı, Tarihi Kentsel Peyzaj, Alan Yönetim Planı, Kültürel Miras, Kentsel Koruma, Kentsel Tasarım. Koruma kavramının "kültür"ün ortaya çıkması ile başlamış olması insanlık tarihi boyunca korunacak varlıklardan bahsedilmesini sağlamıştır. Kültürel mirasın korunmasında, değerin oluşmasındaki doğal sürecin anlaşılması ve ortaya konması önemlidir. Tarihi kentsel alanların korunması ve gelişimlerinin yönetilmesine yönelik kavramlar, fiziki mekânın olduğu kadar değeri yaratan sosyal dokunun da gelişiminin yönetilmesi ile ilgilidir. Kültürel mirasın korunması konusunda mevcut yönetim mekanizmaları, UNESCO ve ilgili kuruluşlar tarafından uluslararası tartışma ortamında ele alınan, sürekliliği ve bütüncül yaklaşıma sahip olması hedeflenen Tarihi Kentsel Peyzaj kavramının gelişen içeriği ve bu bağlamda mekânsal planlama disiplininin kazanımları bağlamında değerlendirilmektedir. Tarihi Kentsel Peyzaj kavramının, günümüzdeki idari ve sosyal yapı içerisinde uygulanabilirliğinin anlaşılabilmesi ve yenilikçi yaklaşımın geliştirilebilmesi gerekmektedir. Bu bağlamda Tarihi Kentsel Peyzaj kavramının kültürel mirasın korunmasında uygulamaya dönüştürülebilmesi amacı ile alan yönetim planları ele alınabilmektedir. Tez çalışmasının ana ekseninde yer alan kültürel mirasın korunması amaçlı alan yönetim planları; tanımı, süreci ve bileşenleri ile birlikte ele alınması gereken bir yönetim aracıdır. Türkiye'de, kültürel miras korunması çalışmalarında geçerli olan mevcut mevzuat ve uygulamaların incelenmesi sonucunda alan yönetim planlarının koruma amaçlı yönetim araçları olarak değerlendirilebileceği görülmektedir. Ancak, çok katmanlı kültürel değerlerin bir arada bulunduğu kentsel alanlardaki mevcut onaylı alan yönetim planları örnekler ile karşılaştırmalı olarak değerlendirildiğinde, bütünleşik ve yenilikçi bir bakış açısına ihtiyaç duyulduğu anlaşılmaktadır. Mevcut alan yönetim planlarının, geçerli olan uluslararası ve ulusal mevzuat kapsamında değerlendirilmesi yöntemi ile ele alındığında; tarihi kentsel alanların korunması amacı ile uygulanmakta olan alan yönetim planları değerlendirilerek ve ortaya çıkan sonuçlar kültürel mirasın korunması konusunda tarihi gelişimeler ile sentezlenerek tezin konusunu belirleyen hipotez ortaya çıkmaktadır. "Kentsel dokuda bulunan kültürel peyzaj alanlarının yönetim aracı olarak alan yönetim planları, kültürel mirasın korunması ve geliştirilmesi amacı ile geniş kapsamlı, katılım odaklı, bütünleşik strateji yaklaşımı olarak tarihi Kentsel Peyzaj kavramı ile ele alınarak yenilikçi bir alan yönetim planı yaklaşımı geliştirilebilir" önerisi, bütünleşik ve yenilikçi bir bakış açısı oluşturulması amacı ile ortaya konmaktadır. Bu öneri; tarihi ve sosyal gelişmeler neticesinde küresel ölçekte çağdaş mekânsal müdahalelere konu olan tarihi kent alanlarının karşılaştığı değişimin kontrol edilerek ve kültürel mirasın önemli bir parçası olan kentsel kimliğin korunarak geliştirilmesi düşünülerek ortaya çıkmaktadır. Tarihi kentlerin ve sahip oldukları kültürel miras değerlerinin bütünleşik olarak korunabilmesi ve aynı zamanda bir kentin doğası gereği gelişmekte olduğu gerçeği birlikte ele alınarak geliştirilmiş olan Tarihi Kentsel Peyzaj kavramı; tarihi kentsel alanların gelişme dinamikleri ve değişken/yaşayan yapıları gözetilerek, sürdürülebilir gelişmenin sağlanmasına yönelik karmaşık planlama koşulları ile birlikte kentin sahip olduğu değerlerin belirlenmiş olan tüm paydaşların katılımı ile yönetilmesini ve gündelik hayatın bir parçası olarak gelişimin koruma ile birlikte ele alınmasını amaçlamaktadır. UNESCO tarafından yayımlanan Tarihi Kentler İçin Uygulama Rehberi'nde bulunan "halen yaşamın devam ettiği tarihi kentler" ifadesine uygun, farklı kültürel katmanlardaki somut ve somut olmayan değerleri bünyesinde barındırmaya devam eden ve bu değerlerin değişime/gelişime tabi olduğu göz önünde bulundurularak; Tarihi Kentsel Peyzaj kavramının, yaşayan ve dolayısıyla gelişmekte olan tarihi bir kentte, kültürel mirasın ve kentin sahip olduğu değerlerin korunmasını da sağlayacak bir biçimde çağdaş mekânsal müdahalelere imkân tanıması da sorgulanmaktadır. Bu sorgulama, kültürel mirasın korunması için tanımlanan yenilikçi yöntemlerin uygulanabilirliği açısından oldukça önemlidir. Kültürel mirasın korunmasında gelinen noktada Tarihi Kentsel Peyzaj yaklaşımı önermiş olduğu bakış açısı ile kültürel mirasın korunmasında uygulama aracı olan alan yönetim planları için bütünleştirici bir yaklaşımın geliştirilmesi amacı ile değerlendirilmiştir. Koruma kavramının insanlık tarihi boyunca geçirmiş olduğu sürecin günümüzde geldiği noktada, tarihi kentsel alanların korunmasına yönelik uygulamada olan yönetim araçlarının eleştirisi yapılarak, koruma yaklaşımının ihtiyaç duyduğu değişim yorumlanmıştır. Korumaya konu olan varlıkların içinde bulunduğu kültürel peyzajdaki sosyoekonomik değişimi ve çok katmanlı kültürel yapıyı odak alan Tarihi Kentsel Peyzaj kavramının ortaya koyduğu bütünleşik, yenilikçi ve katılımcı bakış açısı kullanılarak Bütünleşik Kentsel Peyzaj Yönetim Planı için yaklaşım önerisi ortaya konulabilmektedir.